Homotopia

Ακούγοντας πριν μερικά χρόνια την Γενική Γραμματέα του ΚΚΕ, κυρία Αλέκα Παπαρήγα, να δηλώνει πως «η ομοφυλοφιλία είναι προϊόν του καπιταλισμού» στάθηκε αδύνατον να μην αντισταθώ στην πρόκληση. Είναι δυνατόν, αναρωτήθηκα, η Ρωσία να αποτελεί εξαίρεση; Και αν ναι, πως δεν τράβηξε το ενδιαφέρον του επιστημονικού και ερευνητικού κόσμου; Με όλο τον σεβασμό απέναντι στην Γ.Γ. του ΚΚΕ, σαν πολιτικό πρόσωπο, έρχομαι να καταθέσω πως το αποτέλεσμα των αναζητήσεων μου δείχνει ακριβώς το αντίθετο. Οι ΛΟΑΤ κάθε άλλο παρά προϊόν του καπιταλισμού είναι. Υπήρχαν ανέκαθεν στην Ρωσία, όπως σε όλα τα μέρη και γεωμετρικά πλάτη της γης και για ένα μικρό χρονικό διάστημα είχαν την δυνατότητα να ζουν ελεύθερα.

Τα πρώτα βήματα έγιναν σκάρτα οκτώ βδομάδες μετά την Οκτωβριανή επανάσταση του 1917, που ανέβασε το κόμμα των Μπολσεβίκων στην εξουσία. Ο Λένιν αποποινικοποιεί την ομοφυλοφιλία καταργώντας όλους τους νόμους της μέχρι πρότινος Τσαρικής Ρωσίας και νομιμοποιεί τις αμβλώσεις. Η χαρά δεν κρατά πολύ. Ο Στάλιν, αναλαμβάνοντας τα ηνία της χώρας, φέρνει τα πάνω - κάτω και με αλλαγές στην νομοθεσία ποινικοποιεί ξανά την ομοφυλοφιλία το 1933 και τις αμβλώσεις το 1936. Οι πρώτες εντυπώσεις δείχνουν πόσο διαφορετικές αντιλήψεις είχαν οι δύο αυτοί ηγέτες, όμως ο τρόπος που χρησιμοποίησαν την νομοθεσία για να αποδώσουν ίσα δικαιώματα στα ΛΟΑΤ πρόσωπα και στις γυναίκες ή σαν μέσο καταστολής δεν σημαίνει απαραίτητα πως ο ένας ήταν ευαισθητοποιημένος και φεμινιστής και ο άλλος συντηρητικός. Οι κινήσεις τους απορρέουν από τις βαθιές οικονομικές αλλαγές που συμβαίνουν εκείνη την χρονική περίοδο στην Σοβιετική Ένωση και την επίδραση που έχουν στην οικογένεια. Η ταξική πάλη και οι κοινωνικές αλλαγές, από την μία μεριά, και η εξουσία στον λαό, από την άλλη, ήταν αδύνατον να μην συμπεριλάβουν δύο πληθυσμιακές ομάδες που δεινοπάθησαν και καταπιέστηκαν για αιώνες, τις γυναίκες και τους ομοφυλόφιλους.

Φεουδαρχία και ομοφυλοφιλία
Όλες αυτές οι κοινωνικοπολιτικές αλλαγές είναι αδύνατον να αναλυθούν και εξηγηθούν μέσα σε λίγες γραμμές, αν δεν δούμε κάποια πράγματα κάτω από το πρίσμα της ιστορίας και ιδιαίτερα της τσαρικής μοναρχίας. Η κοινωνία της Ρωσίας δεν φαίνεται να έχει ιδιαίτερα προβλήματα με την ομοφυλοφιλία, η οποία είναι διαδεδομένη και αφορά όλα τα κοινωνικά στρώματα και οικονομικές βαθμίδες, τουλάχιστον μέχρι τις αρχές του 18ου αιώνα όπου ξεκινά μια ευρύτερη νομική μεταρρύθμιση και κωδικοποίηση των νόμων. Αντιδράσεις, βέβαια, υπήρχαν και προέρχονταν κυρίως από την Ρωσική Ορθόδοξη Εκκλησία που επί δύο συναπτούς αιώνες προσπαθεί να πείσει τον εκάστοτε τσάρο είτε με εκκλήσεις ή με άσκηση πιέσεων να λάβει δραστικά μέτρα ισχυριζόμενη πως κάθε παρέκκλιση από το γράμμα της παράδοσης της Εκκλησίας αποτελεί θανάσιμο αμάρτημα.

Το 1832 τίθεται σε εφαρμογή ο νέος Ποινικός Κώδικας, ο οποίος βασίστηκε στο Ποινικό Δίκαιο διαφόρων πριγκιπάτων της Γερμανίας, και η ομοφυλοφιλία θεωρείται πλέον ποινικό αδίκημα στην Ρωσία με πολύ αυστηρές ποινές. Παράλληλα, στην χώρα γίνονται διάφορες ζυμώσεις με βασικότερη την ταξική διαμάχη ανάμεσα στους πλούσιους και τους φτωχούς, που οδηγούν στις μεταρρυθμίσεις του 1861 και την κατάργηση της δουλοπαροικίας. Οι πόλεις κάτω από την βιομηχανική επανάσταση και την συρροή χωρικών σε αυτές μεταμορφώνονται σε μεγάλα αστικά κέντρα όπου εύκολα θα μπορούσε να περάσει απαρατήρητος ένας ομοφυλόφιλος. Η αναγνώριση των ομοίων βασίζεται πλέον στη σημειολογία και την κωδικοποίηση της γλώσσας του σώματος και των νευμάτων.

Η επανάσταση
Οι μέχρι πρότινος ακτήμονες (γυναίκες και άντρες) δημιουργούν μια νέα τάξη, την εργατική, και μέσα από την πάλη κατά της φεουδαρχικής εξουσίας ξεπηδούν οι πρώτες φωνές μιας άλλης αγάπης, η οποία αποκτά σιγά-σιγά την δική της έκφραση και όνομα, της ομοερωτικής επιθυμίας. Από το 1905 μέχρι τον Φεβρουάριο του 1917 (δηλαδή, πριν την ανατροπή του Οκτώβρη) και μέσα από την συνεχή ταξική πάλη ανάμεσα σε μοναρχία και Μπολσεβίκους, βλέπουμε τις γυναίκες να αποκτούν δικαιώματα στην αυτοδιάθεση και την άνθηση ενός νέου είδους λογοτεχνίας, την οποία σήμερα θα ονομάζαμε λεσβιακή και γκέι λογοτεχνία.

Παράλληλα, οι γυναίκες και οι μειονότητες αποκτούν πλήρη κοινωνικά και πολιτικά δικαιώματα, συμπεριλαμβανομένου και του δικαιώματος στην ψήφο. Επιπροσθέτως, θεσπίζεται η ανεξιθρησκία, η ελευθερία του τύπου και του λόγου, του εργατικού συνδικαλισμού και κατοχυρώνεται το δικαίωμα στην απεργία. Η Οκτωβριανή επανάσταση του 1917, όπως ανέφερα και στην αρχή, έρχεται να εδραιώσει και θεσμοθετήσει όλα τα παραπάνω δικαιώματα και ελευθερίες. Επιπροσθέτως, αποποινικοποίησε την ομοφυλοφιλία, νομιμοποίησε τις αμβλώσεις, θέσπισε το δικαίωμα της γονικής άδειας για τις μητέρες, έκανε τα διαζύγια πιο εύκολα και κατοχύρωσε την νομική αναγνώριση των τέκνων που είχαν γεννηθεί εκτός γάμου. Οι αλλαγές αυτές είχαν περισσότερο πολιτικό παρά κοινωνικό χαρακτήρα και απηχούσαν τους επαναστατικούς στόχους των Μπολσεβίκων με αρχηγό τον Λένιν. Η αποποινικοποίηση, μάλιστα, της ομοφυλοφιλίας κρίθηκε απαραίτητη από το κόμμα των Μπολσεβίκων ώστε να γκρεμιστούν τα τείχη που χώριζαν μέχρι τότε τους «ανθρώπους του σεληνόφωτος» (όπως αποκαλούσαν τους ομοφυλόφιλους) με την υπόλοιπη κοινωνία γιατί πίστευε πως είναι άδικο να τιμωρείται ένας άνθρωπος μόνο και μόνο γιατί αγαπά το ίδιο του το φύλο.

Η ανατροπή
Η ανεξήγητη ανατροπή έρχεται μετά από μια δεκαπενταετία περίπου. Ο Στάλιν ποινικοποιεί ξανά την ομοφυλοφιλία στην Ρωσία το 1933. Το 1936 εισάγονται μέτρα που απαγορεύουν τις αμβλώσεις (το 1955 νομιμοποιούνται μεν οι αμβλώσεις, αλλά μόνο για ιατρικούς λόγους και μόνο το 1968 έρχεται η πλήρης αποποινικοποίηση) και δημιουργούν μεγάλες δυσκολίες στα ζευγάρια που θα ήθελαν να πάρουν διαζύγιο. Γιατί αυτό το πισωγύρισμα;

Όταν η χώρα ήλθε στα χέρια των εκπροσώπων του υπαρκτού σοσιαλισμού απείχε μακράν της αίγλης άλλων περασμένων εποχών. Μπορεί να ήταν φτωχή και καταπονημένη από διάφορους πολέμους, όμως κατά βάθος εξακολουθούσε να είναι φεουδαρχική. Η οικονομία, πάνω στην οποία θα μπορούσε να στηριχτεί η τεχνολογική επανάσταση, ανύπαρκτη. Για να ορθοποδήσει έπρεπε οι αλλαγές της Οκτωβριανής Επανάστασης να έχουν πολιτικό χαρακτήρα ώστε να κινητοποιήσουν όλες τις καταπιεσμένες κοινωνικά ομάδες. Οι κοινωνικές αλλαγές ή τουλάχιστον ο κοινωνικός χαρακτήρας των πολιτικών αλλαγών απαιτούσε άλλες νόρμες. Απαιτούσε ένα καλύτερο βιοτικό επίπεδο, μια πιο οργανωμένη οικονομία και μια καλύτερα δομημένη βαριά βιομηχανία. Το κράτος δεν είναι μόνο διαλυμένο, αλλά έχει να παλέψει με τα φαντάσματα του παρελθόντος και την Δύση που χρόνια τώρα εποφθαλμιά τις εδαφικές του εκτάσεις . Η γρήγορη ανάκαμψη δεν αποτελεί μόνο ουτοπία, αλλά φαντάζει σαν αυταπάτη. Η Ρωσία είναι απομονωμένη και αφημένη στην μοίρα της και για να υπερασπιστεί τουλάχιστον τα εδάφη της χρειάζεται χέρια. Χέρια που δεν θα κτίσουν μόνο την βιομηχανία και την οικονομία της, αλλά και θα δημιουργήσουν στρατό ικανό να προστατεύσει την χώρα. Η λύση μονόδρομος. Ομοφυλοφιλία και αμβλώσεις βρίσκονται ξανά στην παρανομία και το κράτος συσπειρώνεται ξανά γύρω από την παραδοσιακή οικογένεια και την τεκνοποίηση. Η γυναίκα παύει να ορίζει το σώμα της και ο άντρας δεν μπορεί να έχει καμία άλλη ερωτική διέξοδο, παρά την κοινωνικά αποδεκτή ετεροφυλοφιλία.

Η ομοφυλοφιλία, που πλέον θεωρείται εφάμιλλη της παιδεραστίας και έχει σαν στόχο να εκμαυλίσει την νεολαία, τελεί υπό διωγμό και ο ομοφυλόφιλος δεν έχει καμία θέση στο κομμουνιστικό κόμμα και στις τάξεις του στρατού. Οι ποινές είναι βαριές και φτάνουν μέχρι πέντε χρόνια καταναγκαστικής εργασίας σε γκουλάκ της Σιβηρίας. Επίσης, για αρκετές δεκαετίες στους κόλπους του Σοβιέτ κυκλοφορεί το εξής σλόγκαν: «Αν παταχθεί η ομοφυλοφιλία, θα εξαφανιστεί ο φασισμός». Το οξύμωρο είναι πως ποτέ δεν τέθηκε ανάλογο θέμα για τις λεσβίες.

Το σήμερα
Η πτώση του υπαρκτού σοσιαλισμού και η διάσπαση της Σοβιετικής Ένωσης σε μικρότερα κράτη στις 17 Μαρτίου 1991 επιφέρει ριζικές αλλαγές όχι μόνο στο ίδιο το κράτος αλλά και στη δομή της κοινωνίας του. Μία από αυτές είναι και η αποποινικοποίηση (ξανά) της ομοφυλοφιλίας το 1993, μέσα στα πλαίσια του εξευρωπαϊσμού της χώρας και μετά από πιέσεις του Συμβουλίου της Ευρώπης. Το κράτος μεταμορφώνεται σε καπιταλιστικό, η δημοκρατία του λαού και η εξέγερση του προλεταριάτου αρχίζουν να φαντάζουν σαν λαμπερές και μελανές γραμμές στα βιβλία της ιστορίας. Όμως, οι κοινωνικές αντιλήψεις του σταλινικού καθεστώτος για τον ομοερωτικό σεξουαλικό προσανατολισμό εξακολουθούν να είναι βαθιά ριζωμένες στην μη ανεκτική συνείδηση της εξουσίας. Μιας εξουσίας που με τις ευλογίες της Ορθόδοξης Ρωσικής Εκκλησίας, των παραθρησκευτικών και των ακροδεξιών οργανώσεων εξακολουθεί να προβάλει διάφορα άλλοθι για να αρνείται βασικά ανθρώπινα δικαιώματα στα ΛΟΑΤ πρόσωπα της χώρας. Ακόμα και αυτό της ελευθερίας στην ομοερωτική έκφραση.

Στις 16 Μαΐου 2009 40 ακτιβίστριες και ακτιβιστές επιχειρούν για άλλη μια φορά πορεία διαμαρτυρίας μέσα στα πλαίσια του Σλάβικου Πράιντ στην Μόσχα. Οι δημοτικές αρχές δεν έχουν χορηγήσει άδεια και η αστυνομία προχωρά στην διάλυση του «πλήθους» και στην σύλληψη 30 ατόμων. Η αναισθησία του Ανώτατου Σοβιέτ κρατεί ακόμα καλά..